Çiğ süt maliyeti tartışması bu yazıda üretici, konsey ve tüketici açılarından ele alınıyor. Yem baskısı ile referans fiyat makası analitik dille inceleniyor. İşletme modeli ve gider dağılımı soğukkanlı okunuyor. Uzman uyarıları metnin akışına yediriliyor. Ağustos hesabı ilk alt başlıkta fiyat makası ikinci alt başlıkta işleniyor. Gider kalemleri üçüncü sürdürülebilirlik adımları dördüncü raf ve damızlık dengesi beşinci alt başlıkta ele alınıyor.
Litre başı gider etrafındaki gerilim yalnızca bir aylık tablo değildir. Yem tedariki, sağlık harcaması ve kesim geliri aynı çerçevede duruyor. Okuyucu ilerleyen bölümlerde hem rakam hem politika penceresi bulacak. Karşıt hesaplar abartılmadan yan yana konuyor. Üreticinin nefes alanı pratik örneklerle tartışılıyor. Rakamların anlamını kavramak için önce ağustos hesabının nasıl kurulduğuna bakmak gerekir.
Ağustos Hesabı ve Kesif Yem Baskısı
Tüm Süt, Et ve Damızlık Sığır Yetiştiricileri Derneği (TÜSEDAD) ağustos ayı için çiğ süt maliyeti hesabını 1 litre sıcak sütte 28,50 TL olarak açıkladı. Temmuzdaki 26,87 TL düzeyine göre artış 1,63 TL oldu. Aylık yükseliş yüzde 6,1 olarak hesaplandı. Dernek en belirleyici unsurun kesif yem fiyatlarındaki yüzde 11 civarı zam olduğunu bildirdi. Kaba yemde önceki aylarda görülen gevşeme bu kez dengeyi tutamadı. Mazot fiyatındaki temmuz sonrası artış da tabloya eklendi. Zootekni uzmanları yem kaleminin maliyetin omurgası olmayı sürdürdüğünü ve şokun birkaç haftada litreye yansıdığını belirtiyor.
Hesap üretim gideri modelinde 100 baş sağmal Holstein işletmesi ve hayvan başına günde ortalama 30 litre verim varsayımıyla kuruldu. Model standarttır karşılaştırılabilirlik sağlar. Gerçek ahırda verim 30 litrenin altına inerse litre başı gider daha da şişer. Verim üstüne çıkan işletme aynı yemi daha çok litreye böler. Bu yüzden ortalama model küçük işletmeyi olduğundan iyimser gösterebilir. Küçük aile işletmesi yemi peşin ve pahalı alır. Ölçek farkı politika tasarımında unutulmamalıdır yoksa küçük ahır ortalama modelin altında ezilir.
Yem hammaddesinde çiğ süt maliyeti hesabını etkileyen dış hat da devrededir. Amerika Birleşik Devletleri ile İran geriliminin Hürmüz geçişine yansıması soya ve mısır lojistiğini zorlar. Karadeniz hattındaki nakliye sıkıntısı aynı baskıyı büyütür. Navlun artınca kesif yem zamlanır. Zamlanan yem birkaç hafta içinde sağım hesabına girer. Gecikmeli yansıma üreticiyi hazırlıksız yakalar. Lojistik analistleri boğaz riskinin yem fiyatına prim yazdığını ve bu primin kolay silinmediğini söylüyor.
Referans Fiyat ile Üretici Makası
Ulusal Süt Konseyi (USK) litre başı maliyet tartışmasından bağımsız yüzde 3,6 yağ ve yüzde 3,2 proteinli çiğ inek sütü için tavsiye satış fiyatını 24,30 TL düzeyinde ekim ayına kadar sabitledi. Aynı konseyin ağustos maliyet hesabı 21,48 TL olarak duyuruldu. Üretici derneğinin 28,50 TL’si ile tavsiye fiyat arasında 4,20 TL açık vardır. Konsey maliyetiyle dernek maliyeti arasında ise 7,02 TL fark durur. İki kurum aynı litreye bakıp farklı tablo çizmektedir. Fark yöntemden doğar. Yöntem konuşulmadan fiyat tartışması kör dövüşüne döner ve üretici ile konsey birbirini duymaz.
Sektör temsilcileri sağım maliyeti yükselirken sabitlenen tavsiye fiyatın acilen gözden geçirilmesini istiyor. Enflasyonist ortamda koruyucu hekimlik ve sağlık giderleri Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verileriyle güncellenmiştir. Güncellenen kalem konsey fiyatına yansımamış görünür. Yansımayan kalem ahırda nakit açığı üretir. Nakit açığı yem alımını vadeye iter. Vadeli yem daha pahalıdır. Kısır döngü böyle kilitlenir ve nakit her ay daha pahalıya gelir.
Çiğ süt maliyeti referansın üstünde kaldıkça üretici damızlık satarak nefes arar. Reforme inek ve düve kesim fiyatlarında yüzde 4,5 artış olsa da kesif yem zammını dengeleyememiştir. Kesilen damızlık gelecek sağımı azaltır. Azalan sağım sonraki ay litre maliyetini tekrar yükseltir. Kısa vadeli nakit uzun vadeli sürüyü yer. Sürü küçülünce süt arzı da incelir. İncelen arz sonra market rafında görülür ve öfke yanlış kapıyı çalar.
Makas kapanmazsa kayıtlı üretim çözülür. Kayıt dışına kayan süt hem kaliteyi hem izlenebilirliği bozar. Bozulan iz sürme halk sağlığını da ilgilendirir. Konsey fiyatı tüketiciyi korumak için düşük tutulursa asıl bedel birkaç ay sonra yok olan işletmede çıkar. Yok olan işletme ithal süt tozu tartışmasını büyütür. İthalat dövizle gelir ve yerli damızlığı daha da zayıflatır. Politika kısa raf uzun ahır dengesini kurmalıdır aksi hâlde her iki uç da kırılır.
Sanayi alıcısı da çiğ süt maliyeti makasından etkilenir. Ucuz ham madde kısa kâr verir. Sürekli zararına satan üretici sözleşmeyi yenilemez. Yenilenmeyen sözleşme fabrikada boş tank bırakır. Boş tank ithal toza yöneltir. Yönelen toz yerli peynir ve yoğurt tarifini değiştirir. Değişen tarife markayı da tüketiciyi de yorar.
İşletme Giderleri ve Modelin Sınırları
Yıllık gider dağılımında yemin payı süt üretim harcamasının aslan payıdır. Önceki dönem hesaplarında yem yüzde 67,9’a kadar çıkmıştır. Personel, veterinerlik, enerji ve koruyucu hekimlik onu izler. Ağustos zammında kesif yem bu iskeleti daha da kalınlaştırdı. Enerji ve mazot kalemi de ince payıyla değil çarpanıyla önemlidir. Çarpan her litreye yayılır. Yayılan çarpan küçük farkı büyük açık yapar ve kredi ihtiyacını büyütür.
Sağlık giderinin TÜİK’e bağlanması işletme maliyeti yönteminde doğrudur. Doğru yöntem yanlış fiyatı düzeltmez. Fiyat güncellenmezse doğru yöntem üreticiye teselli olur. Teselli nakit yerine geçmez. Nakit yerine geçmeyen kalem krediye iter. Kredi faizi yeni bir gider satırı açar. Açılan satır sonraki maliyet raporuna girer ve makası daha da açar.
Model 30 litre varsayar. Sıcak yaz aylarında sıcak stres verimi düşürür. Düşen verim aynı sabit gideri daha az litreye böler. Bölünen litre maliyeti şişirir. Ağustos tam da bu riskin ayıdır. Risk modele yazılmazsa tablo iyimser kalır. İyimser tablo politika yapıcıyı yanıltır.
Küçük işletme çiğ süt maliyeti hesabında yemi tonajla değil çuvalla alır. Çuval fiyatı tonajdan pahalıdır. Pahalı çuval 28,50 TL’yi bazı ahırlarda 30 TL üzerine taşır. Taşınan eşik tavsiye fiyatla bağdaşmaz. Bağdaşmayan eşik işletmeyi kapatır. Kapanan işletme köy ekonomisini de söndürür. Sönen ekonomi göçü hızlandırır ve köyde sağım bilgisi de gider.
Çiğ süt maliyeti yalnızca üreticinin defteridir sanılır. Defter market rafına gecikmeli yansır. Gecikme tüketiciyi şaşırtır. Şaşıran tüketici üreticiyi suçlar. Suçlanan üretici siyaseti suçlar. Suç döngüsü çözümü geciktirir. Geciken çözüm daha pahalıya patlar çünkü sürü bir kez dağılınca kolay toplanmaz.
Sürdürülebilir Sağım İçin Atılması Gereken Adımlar
İlk adım litre başı gider yönteminde şeffaflıktır. USK ve TÜSEDAD aynı varsayımları yan yana yayımlamalıdır. Varsayım farkı görünürse fiyat farkı tartışılır. Tartışılmayan fark güveni yer. Güven olmayınca her rakam propaganda sayılır. Propaganda sayılan rakam politika üretmez. Üretmeyen politika ahırı boşaltır ve istatistik gerçeği geç yansıtır.
İkinci adım referans fiyatın maliyetle eşzamanlı gözden geçirilmesidir. Ekim ayına kadar sabit cümle yem şokunu taşıyamaz. Taşıyamayan cümle damızlık kesimini teşvik eder. Teşvik edilen kesim 2027 arzını budar. Budanan arz sonra daha sert zam getirir. Sert zam hem tüketiciyi hem sanayiyi vurur. Vurulan zincirin düzeltmesi daha maliyetli olur ve ithal toz tartışması büyür.
Üçüncü adım yem hammaddesinde lojistik tamponudur. Stratejik soya ve mısır stoğu kısa şoku emer. Emilen şok sağım hesabına geç yansır. Geç yansıma işletmeye nefes verir. Nefes kredi faizini de düşürür. Düşen faiz yeni hayvan alımını kolaylaştırır. Kolaylaşan alım sürü yenilenmesini sağlar ve verim düşüşünü keser.
Dördüncü adım küçük işletmeye özel finansman hattıdır. Çuval alan üretici tonajcıyla aynı faizle yaşayamaz. Yaşayamayan üretici kayıttan çıkar. Çıkan kayıt istatistiği bozar. Bozulan istatistik sonraki fiyatı da bozar. Bozulan fiyat yine küçük işletmeyi vurur. Kırılacak halka baştan güçlendirilmelidir yoksa kayıt dışılık şişer.
Beşinci adım tüketici iletişimidir. Raf zammı üretici açgözlülüğü değildir. Açığın kaynağı yem, enerji ve makas olabilir. Kaynak anlatılmazsa öfke yanlış kapıyı çalar. Yanlış kapı politikayı saptırır. Sapan politika gerçek kalemi ıskalar. Iskalanan kalem bir sonraki raporda daha şişkin durur ve güven erir.
Son söz sadedir. 28,50 TL bir sonuçtur neden değildir. Neden kesif yem, lojistik ve sabit referanstır. Nedenler konuşulursa sonuç yönetilir. Yönetilmeyen sonuç damızlık satışı olur. Satılan damızlık yarının sütünü götürür. Giden süt sonra herkesin masasına daha pahalı döner ve pişmanlık ortak olur.
Tüketici Rafı Damızlık Kaybı ve Kamu Dengesi
Market rafı ahırdaki açığı hemen göstermez. Göstermeyince tüketici sakin kalır. Sakin tüketici politikacıyı da sakinleştirir. Sakinleşen politika damızlık kesimini görmez. Görülmeyen kesim 6 ay sonra rafta ortaya çıkar. Ortaya çıkan zam öfkeyi üreticiye yöneltir. Yönelen öfke gerçek kalemi yine ıskalar ve yem dosyası rafa kalkar.
Okul sütü ve hastane alımları kamu talebidir. Kamu talebi referans fiyata bağlı kalırsa özel alıcı da o çıtayı esas alır. Esas alınan düşük çıta zararına teslimatı büyütür. Büyüyen zarar sürü yenilemesini durdurur. Duran yenileme verimi düşürür. Düşen verim maliyeti tekrar şişirir. Şişen maliyet yeni bir rapor doğurur ama sürü o raporu beklemez.
İhracatçı süt ürünü firması yerli hammaddenin sürekliliğine bakar. Süreklilik yoksa sözleşme yazılmaz. Yazılmayan sözleşme döviz kaçırır. Kaçan döviz yem ithalatını da pahalılaştırır. Pahalı yem yine sağımı vurur. Vurulan sağım kısır döngüyü tamamlar. Tamamlanan döngü kırılmadan büyüme olmaz ve ihracat masalı havada kalır.
Belediye ve tarım il müdürlükleri küçük üreticiye yem kooperatifi hattı açabilir. Ortak alım çuval primini keser. Kesilen prim 1,63 TL’lik şokun bir kısmını emer. Emilen şok kesimi geciktirir. Geciken kesim sürüye zaman kazandırır. Kazanılan zaman fiyat güncellemesine alan açar. Alan açılmazsa kooperatif de yetmez çünkü fiyat makası kooperatifi de ezer.
Son bakış üç sayıyı yan yana koyar. Üretici maliyeti 28,50 TL, tavsiye fiyat 24,30 TL, konsey maliyeti 21,48 TL durur. Üç sayı aynı litreye üç hikâye anlatır. Hikâye farkı yöntem farkıdır. Yöntem konuşulursa hikâye sadeleşir. Sadeleşen hikâye politika üretir. Üretilen politika ahırı ve rafı birlikte korur ve tartışmayı sadeleştirir.
Veteriner hizmeti ertelenince mastitis ve topallık artar. Artan hastalık verimi düşürür. Düşen verim litre maliyetini şişirir. Şişen maliyet tedaviyi yine erteler. Ertelenen tedavi sürüden hayvan düşürür. Düşen hayvan sabit gideri paylaşamaz. Paylaşılamayan gider kapanışa götürür.
Genç çiftçi kredisi damızlık alımına bağlanmazsa tren kaçmış olur. Kaçan tren merada değil mezbahanın kapısındadır. Kapıdan giren düve geri dönmez. Dönmeyen düve 2 yıl süt demektir. 2 yıllık süt kaybı 1,63 TL’lik aylık şoktan büyüktür. Büyük kayıp küçük zam tartışmasını cüceleştirir. Cüceleşen tartışma stratejiyi öldürür.
Üniversite ve damızlık birlikleri maliyet modelini ortak yayımlayabilir. Ortak model kavga yerine tablo koyar. Tablo konunca konsey ile dernek farkı ölçülür. Ölçülen fark kapatılır veya gerekçelenir. Gerekçelenen fark kabul görür. Görülmeyen fark düşmanlık üretir. Üretilen düşmanlık sütü değil tartışmayı çoğaltır.
Tüketici dernekleri de ahır matematiğini öğrenmelidir. Öğrenilmeyen matematik raf öfkesini körükler. Körüklü öfke yanlış vergi ve tavan fiyat önerir. Önerilen tavan kayıtlı sütü kaçırır. Kaçan süt sokak sütü riskini büyütür. Büyüyen risk halk sağlığını ilgilendirir. İlgilenen sağlık dosyası tarım dosyasından ayrı düşünülemez.
Enerji kooperatifleri ahır çatısına güneş paneli koydurabilir. Koyulan panel yazın soğutma faturasını keser. Kesilen fatura litreye yazılan enerjiyi düşürür. Düşen enerji 28,50 TL içindeki ince kalemi rahatlatır. Rahatlayan kalem yem şokunu tek başına çözmez. Çözmeyen kalem yine de nefes bırakır. Bırakılan nefes kesimi bir ay geciktirebilir.
Gıda enflasyonuyla mücadele sütü ucuz tutarak kazanılmaz. Kazanılmayan mücadele arzı budar. Budanan arz birkaç ay sonra daha sert zam getirir. Getirilen zam hedefi boşa çıkarır. Boşa çıkan hedef güveni yer. Yenen güven sonraki müdahaleyi zorlaştırır. Zorlaşan müdahale daha kaba araçlara iter.
Kaba araç tavan fiyat ve ithalat kolaylığıdır. Kolay ithalat yerli sürüye rakip olur. Rakip olan toz damızlığı değersizleştirir. Değersiz damızlık kesime gider. Giden damızlık tam da korunmak istenen rafı ileride vurur. Vurulan raf politika başarısızlığıdır. Başarısızlık itiraf edilmezse tekrarlanır.
Bu yüzden doğru sıra şudur. Önce yöntem ortaklaşır. Sonra referans maliyeti izler. Sonra yem tamponu kurulur. Sonra küçük işletme finansmanı açılır. Sıra tersine çevrilirse zam tartışması sonsuza uzar. Uzayan tartışma ahırı boşaltır. Boşalan ahır herkesin kaybıdır.
